توجه ازبکها به چابهار؛ اهمیت کردور افغانستان_ایران_هند| چشم انداز ۲ میلیارد دلاری تجارت دوجانبه



بازار گروه بین الملل: ایران و ازبکستان از آن به عنوان «وزنه ترکیب ژئوپلیتیکی» نام برده می‌شود، مهم‌ترین قطب شمال و آسیای مرکزی در روندی است که روابط آن‌ها خارج از نفوذ بازیگران بین‌بین‌المللی و مکانیزم متقابل است.

جمهوری اسلامی اولین کشور اولین بود استقلال جمهوری ازبکستان را به رسمیت شناخت و روابط دیپلماتیک بین دو در ۱۹۹۲ متوقف شد. نمایندگی دیپلماسی ایران در آبان ماه ۱۳۷۱ فعالیت خود را در تاشکند آغاز کرد و سفارت ازبکستان در تهران در اردیبهشت ۹۵ افتتاح شد.

روابط دوجانبه شامل نامه های زیاد بین دولتی و خصوصی در حوزه های سیاسی، تجاری، اقتصادی و فرهنگی بوده است. بر همین اساس، روابط پویایی میان دو کشور گواه ماهیت پایداری دوجانبه است در حالی که طرفین دارای پتانسیل سیاسی و اقتصادی قابل توجه، حمل و نقل، ارتباطات و فرصت های ترانزیتی هستند.

مبادلات تجاری ایران و ازبکستان بر اساس گزارش‌های سال ۲۰۱۹ در مقایسه با سال ۲۰۱۸ با رشد ۳۸ درصدی به رقم ۴۰۰ میلیون دلاری نزدیک شد. در سال ۲۰۲۰ اما به دلیل رکود اقتصادی و تجارت جهانی در نتیجه تحقیقات، تجارت دو کشور کاهش چشمگیری یافت.

آمارهای موجود حجم مبادلات تجاری ایران و ازبکستان از ماه آوریل تا دسامبر ۲۰۲۱، به رقم ۴۰۷ میلیون دلار رسید که از این رقم ۳۱۰ میلیون دلار سرمایه ایران به ازبکستان و ۹۷ میلیون دلار واردات ایران از این کشور بود. بررسی‌های آماری در این زمینه حاکی از افزایش حجم تجارت در دو کشور در حالی است که این انتظار تا حجم مناسبات به حدود یک یا حتی دو میلیارد دلار در سال برسد.

بر اساس گزارش های گمرک ایران، در سال ۲۰۲۱، بیش از ۶۰۰ قلم کالا به ازبکستان صادر شد. محصولات تولیدی فولادی شامل میلگرد، پروفیل، شمش فولادی و غیره و محصولات شیمیایی و پتروشیمی از جمله پلی پروپیلن، پلی اتیلن، پلی استارین و.. ، کیوی و سیب زمینی و دستگاه های سنگ شکن بوده است.

با توجه به این که ازبکستان دوگانه محصور در خشکی است، برای تامین نیازهای داخلی و همچنین تولید کالاها و محصولات تولیدی دسترسی به نیاز به بنادر و دریای آزاد است.

در مقابل، عمده ترین محصولات تولیدی ازبکستان به ایران پنبه، الیاف، فلزات آهنی و غیرآهنی، کود معدنی، الیاف شیمیایی گزارش شده است. بیش از 300 شرکت با سرمایه ایرانی در ازبکستان در حال فعالیت هستند که فقط در سال 2021 برابر با 41 شرکت جدید ایرانی در ازبکستان به ثبت رسید. این شاخص‌ها به هیچ وجهی با تجارت داخلی در کشور انطباق وجود ندارد و زمینه انتظار می‌رود برای تحقق نقشه‌های دو کشور فراهم می‌شود و بر اساس این نیاز، نقشه راه‌های تجاری تجاری و اقتصادی برای تغییر و تبیین است.

حوزه ترانزیت؛ کلیدی‌ترین روابط همکاری ایران و ازبکستان
با توجه به این که ازبکستان کشوری دوگانه محصور در خشکی است، برای تامین نیازهای داخلی و همچنین تولید کالاها و محصولات تولیدی دسترسی به نیاز به بنادر و دریای آزاد است. از این رو این کشور، سیاست های متنوع ساخت مسیرهای ترانزیتی و حمل و نقل را مد نظر قرار می دهد در حالی که مهم ترین فرصت و مزیت اقتصادی ایران در رابطه با ازبکستان، نیز کریدورهای ارتباطی و ترانسیتی است.

کریدور و ترانزیتی چهارجانبه ایران، ازبکستان، ترکمنستان و عمان که به عنوان نامه حمل و نقل عشق آباد شناخته می شود، در سال ۲۰۱۱ بین عضو به امضا رسید. به منظور راه‌اندازی این کریدور، شورای هماهنگی توافقنامه با هدف حرکت در مسیر آسیای مرکزی به خلیج فارس و بالعکس شکل گرفت، به طوری که در دریای کارشناسی ارشد بین عضویت عضونامه برگزار شد.

دولت ازبکستان به مشارکت در پروژه ترانزیتی افغانستان_ ایران_ هند آن هم در شرایط تحولات موجود در افغانستان و رسیدن به هدف، بیانگر فکری ازبکستان و توجه ویژه دولت به بندر چابهار است که با توجه به توسعه مناسبات این کشور با هند و افغانستان، بر روی این مسیر مشخص شده است

اما در این میان، همه‌گیری کووید و برخی از محدویت‌ها در حوزه حمل و نقل باعث عدم فعالسازی پروژه می‌شود، تا اینکه موضوع این موضوع در دیدارهای رئیس جمهور ایران و ازبکستان در حاشیه اجلاس سران عضو شانگ‌های دوشنبه پایتخت تاجیکستان و همچنین سران ارسال شود. عضو اکو در عشق آباد مورد تاکید طرفین قرار گرفت. بر همین اساس، باید تا مقدمات کار برای برگزاری نشست وزرای حمل و نقل و انتقال از این هزینه نامه ارائه شود.

از طرفی، دولت ازبکستان به مشارکت در پروژه ترانزیتی افغانستان_ایران_هند آن هم در شرایط تحولات موجود در افغانستان و به رسیدن به نتیجه، بیانگر توجهی ازبکستان و توجه ویژه دولت به بندر چابهار است که با توجه به توسعه مناسبات این کشور با هند و افغانستان، بر روی این مسیر مشخص شده است.

بر همین اساس، به منظور تحقق این پروژه، نیاز به برنامه ریزی دقیقی در خصوص راه اندازی شمال و فعال سازی کریدور_جنوب، کریدور خلیج فارس_دریای سیاه، کریدور شرق ایران در کمیسیون مشترک اقتصادی ایران و ازبکستان صورت می گیرد.

افزایش و توسعه پروازهای مستقیم بین ایران و ازبکستان به ویژه در شرایط کاهش نرخ های ورزشی و افزایش استفاده به ویژه برای سفرهای توریستی و تجاری یکی از زمینه هایی است که می تواند به تقویت روابط اقتصادی در حوزه گردشگری بین طرفین شود.

از طرفی، توانها و پتانسیلهای دو کشور می‌توان برای ایجاد کانونهای فعلی (مانند سوریه و افغانستان) در جهان و در نتیجه شکل‌گیری نظام بین‌المللی جدید تأثیر بگذارد. از طرفی، صلح، ثبات و قابل پیش بینی روابط آنها به دلیل نزدیکی جغرافیایی، تاریخی، مذهبی و فرهنگی، منابع اقتصادی و انسانی می توانند به ثبات و آرامش در مناطق، مناطق مرکزی و جنوبی کمک کنند.

در مقابل، عدم همکاری نزدیک و هماهنگی تلاش‌ها بین ازبکستان و ایران، دلیلی که زمان ثابت کرده است، باعث درگیری‌های منطقه‌ای از جمله‌های موجود و عقب ماندگی اقتصادی و اجتماعی از جمله سرزمین‌های کمک به حفظ می‌کند.

علاوه بر آن، برخی از عوامل معتقدند که مادامی که جهان در حال تغییر و دگرگونی است، این امر می تواند هویت فرهنگی_تمدنی، ارزش های مذهبی و سنت های مشترک آنها را نیز به خطر بیندازد.

با وجود آن که موقعیت و اقتصادهای دو سرزمین مشترکند، در سه دهه گذشته، متأسفانه، ایران و ازبکستان در سطح بسیار پایینی قرار داشتند که در سطح جامعه مدنی شامل شاتل، تعداد کمی از ارتباطات غیرنظامی و دانشگاهی بوده است.

بر همین اساس، زمان حل این مشکل فرا رسیده است، زیرا با وجود برخی از تنش های ژئوپلیتیکی و بی ثباتی اجتماعی_اقتصادی در این مناطق و مسائل نابسامان بین المللی، بی ثباتی منطقه تشدید خواهد شد. همچنین این موضوع می تواند کلان کریدورهای حمل و نقل آینده مانند چابهار، شمال_جنوب و غیره را به چالش بکشد.

روابط موجود در روابط فی مابین
این چالش ها در سه حوزه قابل بررسی است. یک بحث این است که هیچ مکان مشخصی از سوی ایران برای حضور تجاری و اقتصادی در منطقه مشاهده نشده و مسیر تجاری ایران در منطقه منطقه ای شخصیت شخص بوده است.

یعنی نگاه جامعی وجود ندارد تا بسیاری از مسائل مربوط به زیرساختهای حمل و نقل و نقل و انتقال که مهمترین مانع توسعه روابط ایران با حوزه اوراسیا بوده را حل کند. این نگاه جامع باید در حوزه تنظیم کننده، گمرک و قوانین حمل و نقل وجود داشته باشد.

موضوع مهم، حاکم بودن امنیت در ازبکستان نسبت به توسعه روابط با ایران و هراسی که از رشد اسلام گرایی و دیگر ایران متولی اسلام گرایی است، بوده است. مانع دیگر، اختلافات میان ازبکستان و تاجیکستان در زمینه سدسازی بود و از آنجایی که ایران بیشتر در حوزه سدسازی بود، روابط ایران و ازبکستان نیز تحت تأثیر قرار گرفت. زمانی که در میان ازبکستان و تاجیکستان حل شد، چالش موجود در توسعه روابط ایران و ازبکستان تقیل پیدا کرد.

موضوع با مهم دیگر، نقش بازیگران و عاملین خارجی است که همیشه تلاش کرده تا حضور ایران در آسیای مرکزی کم رنگ شده و کاهش یابد. نمونه این جستجوها را می توان در سیاست های تحریمی و من ساختن ایران از سوی بلوک غرب به ویژه آمریکا مشاهده کرد. این مسائل برای ایجاد چالش های جدی در توسعه روابط دوجانبه با ازبکستان و به طور کلیات ایران در این منطقه است.

با این حال، در صورتی که دو کشور به روابط عمومی تبدیل شوند و موضوعاتی مانند تهاترسیل برگزار شود و نمایشگاه‌های را به منظور شناساندن پتانها به تجار در مقابل مد نظر قرار دهند در حالی که سازوکارهای لازم را برای تداوم فعالیت‌ها و ارتقاء می‌دهند. سرمایه‌گذاری پیگیری می‌کنند، در آن صورت می‌توان به دستیابی به چشم اندازهای مثبت تجارت دوجانبه امیدوار بود.